การแปลโดยอรรถนี้จะเน้นการแปลในมังคลัตถทีปนีเป็นหลัก เพราะใช้หลักการเดียวสามารถนำไปใช้ในการแปลโดยอรรถใน ป.ธ.๑-๒-๓ ได้ ซึ่งมีหลักการเบื้องต้น ๙ ประการ ดังต่อไปนี้

๑. ลำดับการแปล ในการแปลโดยอรรถ ลำดับการแปลจะไม่ตายตัวเหมือนการแปลโดยพยัญชนะเสียทีเดียว สามารถเปลี่ยนแปลงไปได้ตามศัพท์ที่ต้องการเน้น เช่น หากในประโยคนั้นต้องการเน้นกรรม ก็สามารถแปลกรรมก่อนประธานได้ ยิ่งกว่านั้น ทุกวิภัตติยังสามารถแปลก่อนศัพท์อื่นในประโยคได้ หากไม่ทำให้เสียความหรือทำให้เข้าใจเป็นอย่างอื่น ดังตัวอย่างต่อไปนี้

ตตฺถ มยญฺจ อญฺเญ จ อนิฏฺฐงฺคตา ฯ

ในปัญหานั้น ทั้งพวกข้าพเจ้า ทั้งพวกอื่น ยังตกลงกันไม่ได้ ฯ

อนึ่งจะกล่าวถึงลำดับในการแปลโดยอรรถของศัพท์บางประเภทที่มีความแตกต่างจากการแปลโดยพยัญชนะ ดังนี้

๑.๑ อาลปนะ ตามปกติ ในการแปลโดยพยัญชนะ เราจะต้องแปลอาลปนะเป็นตัวแรกของประโยคเสมอ แต่ในการแปลโดยอรรถ อาจเปลี่ยนลำดับการแปลได้ กล่าวคือ ศัพท์อาลปนะที่เรียงไว้ต้นประโยค ให้แปลก่อน ศัพท์อื่นตามปกติ ส่วนอาลปนะที่เรียงไว้สุดประโยค ชิดกับ อิติ ศัพท์ จะนิยมแปลเป็นคำลงท้าย เช่น

โสตํ นาเมตํ โภ สาธุมฺปิ อสาธุมฺปิ มนาปมฺปิ อมนาปมฺปิ สุณาติ ฯ

ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าโสตะนั่น ย่อมได้ยินเสียงดีบ้าง ไม่ดีบ้าง น่าชอบใจบ้าง
ไม่น่าชอบใจบ้าง ฯ

อิมํ ปวตฺตึ สุตฺวาปิ น จินฺเตมิ สปฺปิปาฏิยา ภินฺนาย กึ จินฺเตสฺสามิ ภนฺเตติฯ

ดิฉัน แม้ได้ยินเรื่องนี้แล้ว ยังมิคำนึงถึง เมื่อภาชนะเนยใสแตกไปแล้ว ดิฉันจักคำนึงถึงทำไมเล่า ? เจ้าข้า ฯ

หน้า ๙๐

๑.๒ นิบาต มีการแปล ๒ อย่าง คือ แปลก่อนศัพท์อื่นในประโยคเมื่อเป็นคำขึ้นต้นข้อความ และแปลควบเข้ากับศัพท์หรือข้อความต่าง ๆ ในประโยค

ศัพท์นิบาตนี้ มีคำแปลหลากหลาย ยากที่จะกล่าวให้แน่นอนลงไปได้สุดแต่ความเหมาะสมของเนื้อหาในช่วงนั้น ๆ ในที่นี้จะกล่าวถึงเฉพาะบางศัพท์ที่มีคำแปลอันท่านได้แสดงไว้ชัดเจนแล้วเท่านั้น

อถ - ถ้าอยู่ในข้อความเลขนอก ให้แปลว่า ครั้งนั้น เมื่อนั้น ทีนั้น ต่อมา
ลำดับนั้น เป็นต้น

ถ้าอยู่ในข้อความเลขใน ให้แปลว่า เมื่อเป็นอย่างนั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น

ยาว มาคู่กับปัญจมีวิภัตติ แปลว่า จนกว่า จนกระทั้ง จนถึง
วิย , อิว แปลว่า ดุจ ประดุจ เหมือน อย่าง เช่น ดัง เป็นต้น
ว , เอว แปลว่า เทียว นั่นเทียว เท่านั้น นั่นเอง แล เลย แหละ เป็นต้น
กิร แปลว่า ได้ยินว่า ข่าวว่า เล่ากันว่า นัยว่า ทราบว่า ดังได้สดับมาว่า เป็นต้น
อาม สำหรับบุคคลทั่วไป แปลว่า เออ ขอรับ จ๊ะ ค่ะ เป็นต้น
ใช้เป็นราชาศัพท์ แปลว่า พระเจ้าข้า เจริญพร ขอถวายพระพร
ปิ , อปิ ถ้าควบบทเดียวในประโยค แปลว่า แม้ ฝ่ายว่า ส่วนว่า ถึง เป็นต้น
ถ้าควบตั้งแต่ ๒ บทขึ้นไป แปลว่า แม้ บ้าง ก็ดี ก็ตาม ตั้ง ทั้ง
อโห วต แปลว่า โอหนอ แหม พุโธ่ ตายจริง น่าชม น่าอัศจรรย์ น่าเคร้าใจ
เป็นต้น ตามที่เหมาะสมกับเนื้อความในตอนนั้น ๆ
อิติ - อยู่ต้นประโยค อาจแปลเป็นคำสุดท้ายว่า ด้วยประการฉะนี้
หรือแปลเป็นตัวแรกว่า ดังนั้น

อยู่สุดข้อความเลขใน อาจตัดทิ้งไม่ต้องแปลได้บ้าง หรือจะแปลว่า

ดังนี้ ก็ได้บ้าง

อยู่สุดรูปวิเคราะห์ หรือสุดข้อความของประโยคหน้าที่เชื่อม ต่อกับประโยค

หลัง ให้แปลว่า เหตุนั้น เพราะเหตุนั้น
จ ศัพท์ ในกรณีที่ทำหน้าที่ควบข้อความ สามารถแปลได้หลายแบบ ดังนี้

แปลว่า และ โดยวางคำแปลไว้เฉพาะที่ข้อความสุดท้ายที่ควบเท่านั้น เช่น

พุทฺโธ จ ธมฺโม จ สงฺโฆ จ

พระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์
แปล จ ศัพท์ แต่ละตัวว่า ๑ เมื่อมีการนับรวมเป็นตัวเลขหลัง อิติ ศัพท์ โดย

หน้า ๙๑

วางคำแปลไว้ที่ศัพท์ทุกศัพท์ที่ควบอยู่ เช่น

**เอตนฺติ ยา จ พาลานํ อเสวนา ยา จ ปณฺฑิตานํ เสวนา ยา จ ปูชเนยฺ-

ยานํ ปูชา อิทํ อเสวนาทิ ติวิธํ กมฺมํ อุตฺตมํ มงฺคลนฺตยตฺโถ ฯ**

บทว่า เอตํ เป็นต้น ความว่า การไม่เสพคนพาล ๑ การเสพบัณฑิต ๑
การบูชาวัตถุที่ควรบูชา๑กรรม๓อย่างมีการไม่เสพเป็นต้นนี้ เป็นมงคลอันสูงสด ฯ

แปล จ ศัพท์ แต่ละตัว เป็นเลข ๑ ๒ ๓ ตามลำดับ เช่น

ภิกฺขุ จ ภิกฺขุนี จ อุปาสโก จ อุปาสิกา จ
๑. ภิกษุ ๒. ภิกษุณี ๓. อุบาสก ๔. อุบาสิกา

แปลว่า ด้วย เช่น

สา หิ เตน ปฏฺฐิตา เจว สกฺโกติ จ สาสนํ สนฺธาเรตุํ ฯ

เพราะสัมมาปฏิบัตินั้น พระองค์ทรงโปรดด้วย อาจดำรงพระศาสนาไว้ได้ด้วย ฯ

แปลว่า ทั้ง เช่น

เอกจฺจา มิจฺฉาทิฏฺฐิ สคฺคาวรณา เจว โหติ มคฺคาวรณา จ ฯ

มิจฉาทิฏฐิบางอย่าง ทั้งห้ามสวรรค์ ทั้งห้ามมรรค ฯ

แปลว่า ก็ดี เช่น

ยถาวุตฺตกาลวิเสโส นาม ปริโภคกาลโต ปรํ ปุเรภตฺตํ ปจฺฉาภตฺตํ รตฺติยา

ยามตฺตยญฺจ ฯ
แต่ก่อนฉันข้าวก็ดี ภายหลังฉันข้าวก็ดี สามยามแห่งราตรีก็ดี อื่นจากกาลบริโภคภัต ชื่อว่า กาลวิเศษตามที่กล่าวแล้ว ฯ
วา ศัพท์ เมื่อทำหน้าที่เป็นนิบาตต้นข้อความ แปลว่า อีกอย่างหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง เมื่อทำหน้าที่ควบข้อความ สามารถแปลได้หลายแบบ เช่นเดียวกับ จ ศัพท์ ดังนี้

แปลว่า หรือ โดยวางคำแปลไว้ที่คำสุดท้ายของศัพท์ที่ควบ เช่น

นาวา วา ผลกํ วา กทลิกฺขนฺโธ วา ทารุกฺขนฺโธ วา ปุรโต ฐเปตพฺโพ ฯ

ควรทอดเรือ วางแผ่นกระดาน ต้นกล้วย หรือท่อนไม้ ไว้ข้างหน้า ฯ

แปลว่า ก็ดี เช่น

ตาปิ ยาว ภิกฺขุภาวํ วา ปฏิชานาติ น วุฏฺฐาติ วา น เทเสติ วา ตาวเทว น ตโต ปรํ ฯ

หน้า ๙๒

อาบัติแม้เหล่านั้น ย่อมทำอันตรายตลอดเวลาที่ภิกษุผู้ต้องอาบัติยังปฏิญญาความเป็นภิกษุอยู่ก็ดี ยังไม่อยู่กรรมก็ดี ยังไม่แสดงก็ดี เท่านั้น ต่อแต่นั้นไป หาทำอันตรายไม่ ฯ

แปลว่า ก็ตาม เช่น

อปฺเปน วา พหุนา วา ธเนน กีตา ธนกฺกีตา ฯ
หญิงที่เขาซื้อมาด้วยทรัพท์ น้อยก็ตาม มากก็ตาม ชื่อว่า ธนกฺกีตา ฯ

แปลว่า ก็ได้ เช่น

**วาจาย พฺโย ปเถติ สนฺธิกปฺปสทฺทนีติสุตฺเตน มหาวุตฺตินา วา ปถสทฺเท ปเร

วาจาสทฺทสฺส พฺยาเทโส ฯ**

อาเทส วาจา ศัพท์ เป็น พฺย ในเพราะ ปถ ศัพท์หนปลาย ด้วยสูตรสัททนีติปกรณ์ ตอนว่าด้วยสนธิกัปปะว่า วาจาย พฺโย ปเถ ก็ได้ ด้วยมหาพฤทธิ์ ก็ได้

แปลว่า ก็มี เช่น

**เตหิ ปน จิตฺเตหิ สห ชาตา อภิชฺฌาพฺยาปาทมิจฺฉาทิฏฺฐิโย เจตนาปกฺขิกา วา

ภวนฺติ อพฺโพหาริกา วา ฯ**
ก็ อภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ ที่เกิดร่วมกับจิตเหล่านั้น จัดเป็นฝ่ายเจตนาก็มี เป็นอัพโพหาริกก็มี ฯ

แปลว่า บ้าง เช่น

อทินฺนาทานํ สตฺตารมฺมณํ วา สงฺขารารมฺมณํ วา ฯ

อทินนาทาน มีสัตว์เป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นอารมณ์บ้าง

แปลว่า ทั้ง เช่น

อุณฺหํ วา สีตํ วา วาตํ วา วาเรติ ฯ
นันทดาบทห้ามได้ทั้งร้อน ทั้งหนาว ทั้งลม ฯ